101 Alınan Çekler Hesabı

Editoryal açıklama

Bu bölüm mevzuat metni değildir; uygulamaya yönelik eğitim amaçlı açıklamadır.

İşletmenin müşterilerden veya diğer kişilerden aldığı ve henüz tahsil edilmemiş, bankaya tahsile verilmemiş veya ciro edilmemiş çekleri izler.

Çekin işletmeye girişi bir varlık artışıdır. Çek ciro edildiğinde işletmenin elindeki çek varlığı azalır; karşılığında bir borç kapanabilir.

Mesleki uyarı: Vadeli çeklerin hukuki/ekonomik niteliği ve finansal araç olarak ölçümü, salt “hazır değer” sınıflamasından farklı değerlendirilebilir.

Borç ve alacak işleyişi

Borçlandırıldığı durumlar

• Müşteriden alacağına karşılık çek alınması (karşı hesap 120).
• Peşin satış bedelinin çekle tahsil edilmesi (600 ve 391).
• Üçüncü kişiden ciro yoluyla çek alınması.

Alacaklandırıldığı durumlar

• Çekin bankaya tahsile verilmesi (işletmenin tercihine göre 108 alt hesabı veya doğrudan 102).
• Çekin satıcıya ciro edilmesi (320).
• Çekin bankadan tahsil edilmesi (102).
• Karşılıksız çıkan çekin alacağa dönüştürülmesi (127) veya düzenleyene iadesi.

Normal bakiye

Borç bakiyesi verir veya sıfırdır. Bakiye, dönem sonunda işletmenin portföyünde fiilen bulunan çeklerin toplamını göstermelidir.

Başlıca karşı hesaplar

• 100 Kasa
• 102 Bankalar
• 108 Diğer Hazır Değerler
• 120 Alıcılar
• 127 Diğer Ticari Alacaklar
• 320 Satıcılar
• 391 Hesaplanan KDV
• 600 Yurtiçi Satışlar

Mali tablodaki yeri

Bilançoda Dönen Varlıklar içinde Hazır Değerler grubunda gösterilir; bakiye dönem sonundaki çek portföyünü yansıtır.

Örnek yevmiye kayıtları

Tüm örnek fişlerde borç ve alacak toplamları eşittir; tutarlar örnek amaçlıdır.

Dönem sonu işlemleri

• Dönem sonunda fiziki çek portföyü sayılır ve 101 alt hesaplarıyla karşılaştırılır.
• Tahsile veya teminata verilen çeklerin portföyde gösterilmediği kontrol edilir.
• Vadesi geçmiş, karşılıksız veya protestolu çekler ayrıca değerlendirilir; tahsili şüpheli hale gelenler 128 hesabına aktarılabilir.
• Yabancı para cinsinden çekler varsa değerlemeye tabi tutulur.

Vergisel dikkat noktaları

Çekin alınması tek başına KDV doğuran olay değildir; KDV asıl mal/hizmet teslimi aşamasında doğar. Şüpheli hale gelen çekli alacaklarda VUK şartları ayrıca değerlendirilir.

• Çek alınması tek başına KDV doğurmaz; KDV mal teslimi veya hizmet ifasıyla doğar ve satış kaydında 391 hesabına yazılır.
• VUK md. 280’e göre yabancı paralar borsa rayici ile değerlenir ve bu hüküm yabancı para ile olan senetli veya senetsiz alacaklara da uygulanır.(213 sayılı Vergi Usul Kanunu)
• Tahsil edilemeyen çekten doğan alacağın şüpheli sayılması için VUK md. 323’teki koşullar (dava veya icra safhası ya da protesto veya birden fazla yazılı istem ve kanundaki tutar sınırı) aranır.(213 sayılı Vergi Usul Kanunu)

Vergisel notlar genel dikkat noktalarıdır; somut işlemde güncel mevzuat ve mali müşavir değerlendirmesi esas alınmalıdır.

İç kontrol noktaları

• Çek portföyü seri numarası, keşideci, banka ve vade bilgileriyle ayrı bir listede tutulmalıdır.
• Çekleri teslim alan kişi ile muhasebe kaydını yapan kişi ayrılmalıdır.
• Ciro edilen veya bankaya verilen çekler için teslim tutanağı veya banka bordrosu saklanmalıdır.
• Vadesi yaklaşan çekler düzenli izlenerek zamanında tahsile verilmelidir.

Kontrol sorusu: Portföy listesi, çek seri numaraları, keşideci ve vade bilgileri 101 alt hesaplarıyla birebir uyuşuyor mu?

Sık yapılan hatalar

• Bankaya tahsile verilen çekleri portföyde göstermeye devam etmek.
• Ciro edilen çekleri 101 hesapta bırakmak.
• Vadeli çeklerde finansal raporlama ölçüm farklarını dikkate almamak.

İlgili hesaplar

• 100 Kasa — Nakit tahsilatlar 101’e değil 100 Kasa hesabına kaydedilir.
• 102 Bankalar — Bankadan tahsil edilen çek bedeli banka hesabına geçer.
• 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri — İşletmenin kendi keşide ettiği çekler 101’de değil 103’te izlenir.
• 121 Alacak Senetleri — Senede bağlanan alacaklar çekten ayrı olarak 121 hesabında izlenir.
• 128 Şüpheli Ticari Alacaklar — Tahsili şüpheli hale gelen çekli alacaklar bu hesaba aktarılabilir.

Sık sorulan sorular