153 Ticari Mallar Hesabı

Editoryal açıklama

Bu bölüm mevzuat metni değildir; uygulamaya yönelik eğitim amaçlı açıklamadır.

Üzerinde önemli bir değişiklik yapılmadan satılmak üzere satın alınan ticari malları izler.

Stoklar satılıncaya veya üretimde tüketilinceye kadar varlık niteliğindedir. Maliyet, ilgili stok üzerinde birikir; satış anında uygun satış maliyeti hesabına giderleşir.

Mesleki uyarı: Stok maliyetine dahil edilecek unsurlar ile dönem giderleri ayrılmalıdır. Finansman giderleri, fire, anormal kayıp ve genel yönetim giderleri otomatik olarak stok maliyetine yüklenemez.

Borç ve alacak işleyişi

Borçlandırıldığı durumlar

• Ticari mal alımında alış bedeli ve maliyete giren giderler (karşı hesaplar 320, 100 veya 102; KDV 191).
• Satıştan iade alınan malın maliyet bedeliyle stoka geri alınması.
• Stok sayım fazlasının kayda alınması (karşılığı 397).

Alacaklandırıldığı durumlar

• Satılan malın maliyet bedelinin 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti hesabına aktarılması.
• Satıcıya iade edilen mal (320 ve 191 düzeltmesi).
• Alış iskontosuyla maliyetin düzeltilmesi.
• Stok sayım noksanının kayda alınması (karşılığı 197).

Normal bakiye

Borç bakiyesi verir veya sıfırdır. Bakiye, dönem sonunda elde bulunan ticari malların maliyet bedelini göstermelidir.

Başlıca karşı hesaplar

• 100 Kasa
• 102 Bankalar
• 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı
• 191 İndirilecek Katma Değer Vergisi
• 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları
• 320 Satıcılar
• 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları
• 600 Yurtiçi Satışlar
• 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti

Mali tablodaki yeri

Bilançoda Dönen Varlıklar içinde Stoklar grubunda gösterilir; değer düşüklüğü karşılığı varsa 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı hesabıyla birlikte izlenir.

Örnek yevmiye kayıtları

Tüm örnek fişlerde borç ve alacak toplamları eşittir; tutarlar örnek amaçlıdır.

Dönem sonu işlemleri

• Fiziki sayım yapılır ve stok kartlarıyla karşılaştırılır; farklar 197 veya 397 hesabına alınarak araştırılır.
• Aralıklı envanter yönteminde dönem sonu stok tutarı üzerinden satılan malın maliyeti hesaplanarak 621 hesabına aktarılır.
• Önemli değer kaybına uğrayan mallar için 158 hesabı üzerinden karşılık ayrılması değerlendirilir.
• Stok değerleme yönteminin önceki dönemlerle tutarlı uygulandığı kontrol edilir.

Vergisel dikkat noktaları

VUK stok değerleme yöntemleri, maliyet bedeli ve kıymeti düşen mallar hükümleri uygulanır. KDV indirimi için belge ve indirim şartları kontrol edilir. Fire/zayiatın normal veya anormal olması vergi sonucunu etkileyebilir.

• VUK md. 274’e göre emtia maliyet bedeliyle değerlenir; maliyet bedeline göre değerleme günündeki satış bedelleri yüzde 10 ve daha fazla düşüklük gösterirse mükellef emsal bedeli ölçüsünü uygulayabilir.(213 sayılı Vergi Usul Kanunu)
• VUK md. 278’e göre afetler veya bozulma, kırılma, paslanma gibi nedenlerle iktisadi kıymetinde önemli azalış olan emtia emsal bedeliyle değerlenir.(213 sayılı Vergi Usul Kanunu)
• KDV Kanunu md. 29’a göre alış faturasında gösterilen ve indirim koşullarını taşıyan KDV mal bedeline eklenmez; 191 İndirilecek KDV hesabında izlenir.(3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu)

Vergisel notlar genel dikkat noktalarıdır; somut işlemde güncel mevzuat ve mali müşavir değerlendirmesi esas alınmalıdır.

İç kontrol noktaları

• Stok giriş ve çıkışları irsaliye, fatura ve depo fişi gibi belgelere dayanmalıdır.
• Depo sorumlusu ile stok kaydını yapan kişi ayrılmalıdır.
• Yılda en az bir kez tam sayım yapılmalı; yüksek değerli kalemler için dönemsel sayım uygulanmalıdır.
• Stok kartı toplamı ile büyük defter bakiyesi düzenli olarak mutabık tutulmalıdır.

Kontrol sorusu: Stok miktarı × birim maliyet toplamı büyük defter bakiyesiyle ve sayım tutanaklarıyla uyuşuyor mu?

Sık yapılan hatalar

• Satılmamış stok maliyetini doğrudan gider yazmak.
• Fiziki sayım farklarını araştırmadan kapatmak.
• Anormal fireyi stok maliyetinde tutmak.

İlgili hesaplar

• 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı — Değer düşüklüğü karşılığı ticari mallardan ayrı olarak bu hesapta izlenir.
• 191 İndirilecek Katma Değer Vergisi — Mal alışındaki indirilebilir KDV mal bedeline eklenmez, burada izlenir.
• 320 Satıcılar — Vadeli mal alımlarında satıcıya olan borç bu hesaba alacak yazılır.
• 600 Yurtiçi Satışlar — Satış bedeli ticari mallardan ayrı olarak satış hesabına kaydedilir.
• 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti — Satılan malın maliyet bedeli 153’ten bu hesaba aktarılır.

Sık sorulan sorular